‘Ông trùm’ trang sức ở Hàng Bạc

Từ nhiều năm qua, tọa tại số 38 Hàng Bạc là căn nhà nhỏ sâu hun hút, kẹp chặt giữa các khối nhà to lớn khác trở thành nơi khám phá của du khách khi đến phố cổ. Sở dĩ căn nhà hút khách, vì ai đến đây cũng thấy ngạc nhiên, nó như chứa đựng một Hà Nội xưa cũ. Đó là cửa hàng chế tác trang sức truyền thống của gia đình ông Nguyễn Chí Thành, 71 tuổi.

Tiếng búa lục đục, tiếng mài kim loại ken két lẫn với tiếng nhạc xưa là những thanh âm quen thuộc ngày ngày phát ra tại cửa hàng làm việc của ông Thành. Đôi mắt chăm chú nhìn vào miếng vàng trắng nguyên bản, môi mím chặt, ông dùng thanh kim loại dài tỉ mẩn khắc từng chi tiết.

Với tay lấy chiếc thau sắt ngay dưới hộc bàn, ông bảo: “Hứng mấy cái vụn vàng này, sau nấu lại làm các chi tiết nhỏ. Quý lắm!”. 

Ngay cả chiếc đèn chiếu sáng cũng lạ. Ông cắt nửa vỏ lon bia, rồi gắn bóng đèn vào bên trong. Chiếc bàn làm việc của ông chẳng khác gì một tác phẩm nghệ thuật sắp đặt.

Phố cổ Hà Nội xưa nổi tiếng với các nghề thủ công truyền thống. Du khách đến Hà Nội ngày nay sẽ thấy phố phường có tên gọi gắn liền với những nghề thủ công khác nhau trong quá khứ như Hàng Gai, Hàng Gà… Qua 1.000 năm, nhiều tên phố vẫn vậy nhưng nghề xưa gắn với tên đã mai một. Phố Hàng Bạc là một trong những nơi còn bán những sản phẩm đúng với tên gọi của nó. Chỉ dài khoảng 300 m, phố có hơn trăm cửa hàng buôn bán vàng bạc lớn nhỏ. 

Thăm phố cổ Hàng Bạc, du khách còn có cơ hội tìm hiểu về nghề kim hoàn tại di tích đình Kim Ngân (ở số nhà 42) – nơi trao đổi buôn bán hàng hóa của nghề kim hoàn truyền thống. Hay nếu muốn tận mắt tìm hiểu về quá trình chế tác trang sức, du khách có thể ghé cửa hàng của ông Nguyễn Chí Thành.

Gia đình ông Thành là người gốc làng Định Công – gốc tổ nghề kim hoàn. Nghề đậu bạc làng Định Công là nghề cổ của đất Thăng Long còn tồn tại cho đến ngày nay. Nghề đậu bạc khác nghề kim hoàn ở chỗ hoàn toàn làm thủ công, sản phẩm làm ra tinh xảo nhờ kỹ năng được tôi rèn qua nhiều thế hệ.

Sau này, gia đình ông Thành chuyển về phố Hàng Bạc làm nghề. Ông Thành hiện tại là thế hệ thứ tư của dòng họ tiếp nối với nghề này. Bước vào căn nhà nhỏ sâu hun hút, nhìn những vật dụng ông tự chế tác mới thấy được sự tỉ mỉ, lòng yêu nghề. Ông tận dụng những vỏ lon bia làm hộp đựng, bóng đèn, cái bát sứt chứa những đồ vụn vặt… Đồ dùng được truyền từ đời này sang đời kia, các vật dụng hoen rỉ đã nhuốm màu thời gian.

“Bàn toàn đồ vớ vẩn, gỗ, sắt các thứ linh tinh chứ không có gì đặc biệt. Đây, cái bàn này là từ thời ông nội tôi, kia là bàn từ thời cụ cố. Đôi lúc du khách đến đây chỉ thích ngồi xem tôi làm, chứ cũng không mua gì”, ông chỉ vào các vật dụng cũ kĩ trên bàn và cười.

Đam mê với nghề chạm bạc đã có trong ông từ khi còn bé, mà ông đùa là “học trong bụng mẹ” khi nghe tiếng đục dũa của cha hàng ngày. “Từ 9 – 10 tuổi thấy nhà có sẵn đồ nghề thì cứ ngồi nghịch, dần dần nghề vào trong người lúc nào không biết”, ông nói. Các sản phẩm làm theo cách thủ công truyền thống thường mất thời gian, tỉ mỉ và có hồn riêng. Có loại trang sức ông phải mất 2 – 3 ngày công mới hoàn thành, hay có sản phẩm đơn giản hơn thì tốn 1 ngày công. 

Để làm được một chiếc lắc bạc, người chế tác phải trải qua các công đoạn cơ bản như: nấu bạc 10 – 15 phút để bạc chảy ra thành cục; dùng búa đập dẹt, làm dài ra; bắt đầu uốn cong thành vòng bằng các đồ chuyên dụng; khắc hoa, họa tiết. Tất cả các công đoạn đều làm hoàn toàn bằng tay, ông bảo làm nghề này phải kiên trì, muốn làm nhanh cũng không được.

“Bạc công nghiệp như bây giờ thì có khuôn, đúc xong có chân, có chấu luôn. Còn tôi đây làm thủ công phải tự cắt từng thanh bạc nhỏ, rồi uốn, hàn… nhiều công đoạn lắm”, ông Thành chia sẻ. Ngoài ra, người thợ phải biết ước lượng nguyên liệu sao cho hợp lý. Theo ông, trang sức muốn đẹp phải tinh giản, không cần dùng quá nhiều vàng, mà phải vừa đủ, thanh mảnh. 

Ông Thành chia sẻ, làm nghề này không giàu. Mỗi sản phẩm làm cho khách tính công chỉ khoảng vài trăm đến triệu đồng, tùy mức độ cầu kì. Nhưng dù có nhiều khó khăn, ông luôn nghĩ rằng, đây là nghề gia truyền, nếu để mai một thật đáng tiếc.

“Nhà mình là nhà nghề, nếu để con cháu sau này muốn dùng một cái vòng bạc phải ra ngoài mua thì không được”, ông nói. Hiện con trai ông đã sang Thụy Điển và tiếp tục phát triển nghề kim hoàn truyền thống, còn cháu trai ông đang làm nghề và phụ giúp ông ở cửa hàng.

Những mẫu mã có thể do ông sáng tạo ra, hoặc gia công theo yêu cầu của khách. “Thợ kim hoàn như tôi, mẫu nào cũng làm được. Cái hơn của đồ thủ công là chế tác được theo ý mình. Nhiều người mang trang sức đã cũ, hỏng đi hỏi nhiều nơi, họ không nhận, đến đây tôi chữa được hết”, ông bộc bạch. 

Ngoài các sản phẩm kim hoàn chế tác cho khách lẻ, sản phẩm của ông cũng được các cửa hàng trang sức mỹ nghệ ở các trung tâm buôn bán trang sức, địa điểm du lịch đặt hàng. Khi được hỏi về sản phẩm tâm đắc nhất, ông suy nghĩ hồi lâu rồi nói: “Tôi làm mấy chục năm nay, lâu quá rồi cũng không nhớ rõ thích nhất sản phẩm nào. Chỉ biết làm nghề này vui nhất là khi trả một sản phẩm, nhìn vẻ mặt khách tươi cười, ưng ý, tôi cũng vui theo”. 

Ngoài khách hàng trong nước, cửa hàng của ông cũng thu hút nhiều khách ngoại quốc. Khách nước ngoài đến đặt hàng thường có mẫu sẵn, họ đưa ra ý tưởng hoặc cho ông xem mẫu.

Trong lúc nghỉ tay, ông ngắm đường sá, tự hào nói: “Khách nước ngoài họ quý mấy sản phẩm truyền thống thế này lắm. Khách Âu, khách Á tìm đến đây đủ cả. Tiệm kim hoàn nhà tôi còn được đài truyền hình của Nhật đến quay và cũng được giới thiệu trong cẩm nang du lịch của Nhật”. 

“Tôi không nói được tiếng Anh, trước có con trai cùng làm rồi cùng nói chuyện, nhưng không có thì tôi nói chuyện bằng tay, bằng ngôn ngữ cơ thể. Khách vẫn hiểu bình thường”, ông cười.

Có một số khách đến hỏi chuyện, dù không mua hàng hay sử dụng dịch vụ gì, ông Thành vẫn vui vẻ trả lời. “Ai thích hỏi gì cứ thoải mái hỏi, tôi vừa làm việc vừa trả lời”, ông nói trong khi chăm chú làm việc. 

Nghề làm kim hoàn ở phố cổ Hàng Bạc

Trước đây vào cao điểm, cửa hàng của ông rất đông khách, hôm nào cũng làm đến 10 giờ đêm, bây giờ vì sống một mình và đã có tuổi nên 6 giờ tối ông nghỉ. “Già rồi, cũng không có sức để làm được nhiều như ngày trước, cũng tiếc. Giờ nhìn cả phố Hàng Bạc này cũng chủ yếu các cửa hàng bán đồ mỹ nghệ công nghiệp chứ không phải thủ công, sản phẩm hầu như cũng giống giống nhau ở các cửa hàng”, ông bộc bạch.

Lớn lên tại phố Hàng Bạc, ông thấy được sự thay đổi và phát triển của phố cổ qua mấy chục năm nay. “Cái nghề thủ công mỹ nghệ của người Hà Nội, những nghề truyền thống làm bằng tay trên phố cổ đã và đang dần mất đi. Người mình đôi khi còn sính ngoại và không hiểu được giá trị của những sản phẩm, nên họ không quý”, ông chia sẻ những trăn trở của mình. 

Ngân Dương